Skip to content

75 jaar vrijheid, niet vanzelfsprekend

Jacobus Alexander Martens
Lieve Jacques
Lieve halfbroer van mijn opa
Lieve heldhaftige strijder

Ongelooflijk onwerkelijk om woorden te vinden voor een verhaal wat zo ver afstaat van wat ik me ooit kan voorstellen. Woorden over iemand die toch zo dichtbij me staat en 75 jaar geleden zijn leven heeft gegeven. Je bent voor mij een icoon en zal dat altijd blijven. Je paste je niet aan, maar streed dapper met je kameraden. Met letterlijk gevaar voor eigen leven.

We kunnen er nu van alles over zeggen. Het verzet was divers. Maar met welke beweegredenen je dit gedaan hebt; je hebt moed getoond. Ik zal je nooit één vraag kunnen stellen en moet het daarom doen met de woorden die er over jou geschreven zijn. Jouw verzetsdaden kwamen voort uit het feit dat je fel tegen de de Duitse bezetter was. Je weigerde de tewerkstelling in Duitsland, dook onder en bood hulp aan joden en studenten. Je was één van de leden van de Oranje Vrijbuiters. Of dit nu het best kan worden omschreven als een knokploeg die aanslagen pleegden op NSB’ers, verraders & Duitsers; een groep die spionagediensten verrichtte of zorgde voor onderduikadressen door het hele land. Jullie waren en zullen altijd helden zijn; jij altijd mijn held.

Nooit, nooit kan ik me één seconde voorstellen wat jij hebt doorgemaakt, welke angsten je bent tegengekomen, hoe je ontwikkeling werd beïnvloedt op een manier die inhumaan is. Je was 17 jaar toen je voor een keuze stond die gewoonweg bizar is; voor de Duitsers werken of je verzetten tegen een oppermachtig land in een fucking oorlog. 17 jaar; een leeftijd waarin je alle ruimte moet hebben om jezelf te ontdekken, je eerste sigaret mag roken, je je mag irriteren omdat je ouders nog steeds thuis wonen, je eerste liefde misschien mag ontmoeten, je normen en waarden gaan leren kennen en meer betekenis geven, stemmingswisselingen de kop op steken en ga zo maar door.

In plaats van na te denken over wie jij was in jouw eigen toekomst, hielp je Joden om weg te blijven van mensen die gehersenspoeld zijn door een fascist en pleegde je aanslagen op mensen die onschuldige medemensen verraadden. Je hebt nooit de kans gekregen om gewoon puber te zijn. Jouw leven bestond uit geweld, uitbuiting en onmenselijkheid. Je was niet bezig met je uiterlijk, gewicht en hoe andere over je dachten. Je kreeg de kans niet. Je hebt nooit kunnen laten zien aan de ouderen wat jij samen met velen in dezelfde leeftijd als nieuwe jeugdcultuur de samenleving hebt kunnen brengen. Je hebt jouw nieuwsgierige blik naar de wereld moeten opgeven en moeten vechten en te hopen dat je ooit een toekomst had.

Op 10 augustus 1923 opende jij jouw ogen. Je bracht je jeugd door met jouw ouders en 2 broers. Één van hen was mijn opa. Opa Wijkie zoals ik hem noemde. De vader van mijn vader. Het doet me pijn dat ik ook met hem nooit over jou heb kunnen praten. Gevoelsmatig is de oorlogstijd voor mijn opa traumatisch gebleven. Jouw vrienden karakteriseerden jou als een ‘’rustige, sportieve en goudeerlijke jongen’’. Je was lid van Atletiekvereniging A.V.D.E.M. te Beverwijk en was Welp en Voortrekker van de verkennersgroep André de Thaye. Mede door de atletiekvereniging wordt jouw naam nog altijd genoemd. Elk jaar wordt de Jacques Martensprijs uitgereikt aan iemand die zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de vereniging. ‘’Tot nu toe is dit bijna elk jaar gebeurd en laten we hopen, dat dit tot in lengte van jaren zal worden voortgezet, opdat wij niet zullen vergeten, wat jij voor Nederland in de Tweede Wereldoorlog heeft betekend.’’ Dit staat in het boekje dat de Atletiekvereniging voor jou heeft gemaakt. En ik hoop dat dit ook altijd mag gebeuren. De André de Thaye verkennersgroep heeft jouw naam laten voortleven door een Duitse Bunker in de duinen te verbinden aan jouw naam: de ‘Jacobusburcht’. Ook heeft de Gemeente Beverwijk in 1997 een straat naar jou vernoemd. Je wilt niet weten hoe dankbaar ik ben dat dit is gebeurd.

‘’Wij sterven voor God, Koningin en Vaderland’’. Dit waren de laatste woorden van jou en jouw kameraden toen jullie op 29 februari 1944 geëxecuteerd werden op de Waaldorpersvlakte. 6 maanden hebben jullie nog vastgezeten in het Oranjehotel te Scheveningen. Jij met gevangenis-nummer 5359 in cel 525. Ik lees dat je ontroerende brieven naar je ouders had geschreven. Maar na de uitspraak op 28 februari 1944 mocht niks meer. De doodstraf. Je wilde nog een afscheidsbrief schrijven naar je familie; dit werd geweigerd. Je wilde geestelijke bijstand; dit werd geweigerd. Jouw hele toekomst werd je in één klap ontnomen. Wat moet er die maanden, weken, dagen, uren, minuten en seconden door je heen zijn gegaan? Alleen brood en jam en een sigaret. Daarna werd jouw leven abrupt beëindigd. Het raakt me tot op het bot dat jij daar gestaan hebt. Elke dag keihard vechten en proberen te overleven. Iets wat velen van ons geen seconde kunnen voorstellen. Wilde je op dat moment degenen die jouw gevangen hadden genomen helemaal verrot schelden? Wilde je degene die jullie had verraden keihard neersteken? Voelde je je eenzaam en in de steek gelaten? Lieve Jacques, ik ga het nooit weten. Het raakt me tot op het bot dat dit echt jouw werkelijkheid was. Dat jij op je 21e zo bruut om het leven werd gebracht. Dat jij niet mocht studeren, jouw liefdesleven mocht ontdekken en invullen op jouw manier, misschien wel kinderen mocht zien opgroeien en gewoonweg de wereld tegemoet treden. Want dat had je verdiend en verdien je nu nog elke dag. Het troost me dat je uit een massagraf bent opgegraven en samen met je kameraden bent herbegraven in Utrecht. Maar jouw omstandigheden en het feit dat ik continu wordt geconfronteerd met 1923 en 1944. De confrontatie dat jij maar 21 mocht worden. Jij die tussen je 17e en 21e in de meest duistere periode van onze Vaderlandse geschiedenis je leven hebt gegeven.

Ik ben opgegroeid in een complexe samenleving. Volgens onderzoekers, het internet, psychologen, sociologen en ga zo maar door behoor ik tot generatie Y. Een millenial, grenzeloze generatie, generation next, digitale generatie, screenagers, echoboomers, prestatiegeneratie, Generatie Einstein, Achterbankgeneratie of PeterPan Generatie genoemd. Ik leef in een omgeving waarin ik authenticiteit moet uitstralen, actief moet zijn op internet en toch wel meekrijg dat alles mogelijk is. Alles gaat zo snel en is zo complex dat ik mezelf soms snel kan verliezen. Terroristische dreigingen, milieuproblemen en economische welvaart. Aan de ene kant is het fascinerend. Aan de andere kant vraag ik me iedere dag of we het menszijn niet aan het verliezen zijn. Het nieuws gaat megasnel, iedereen heeft overal een mening over en elke uitspraak die wordt gedaan, wordt morgen weer tegengesproken.

In mijn zoektocht binnen de grenzeloze ambities wilde ik iets gaan doen waarmee ik dichtbij de mensheid kan blijven, mijn filosofie en emoties volledig in kwijt kan. Ik heb nooit voor dezelfde keuze als jou gestaan: hoe ver gaat je verantwoordelijkheid als andermans waardigheid wordt geschonden? Jij hebt gevochten voor de vanzelfsprekendheden en vrijheden die wij nu voor lief nemen. Dat mag en zal ik nooit vergeten. Jouw verhaal wil ik blijvend onderdeel maken van mijn verhaal. Ik wil iedere dag blijven vechten om kinderen | jongeren| jongvolwassenen en volwassenen die hun toekomst wordt ontnomen of die hun levenscirkel hebben voltooid een onvergetelijk afscheid meegeven samen met de naasten. Een afscheid die jij nooit hebt gehad. Ik ben me ervan bewust dat de dood voor iedereen ongrijpbaar zal blijven. Maar ik zal er iedere dag hard voor werken om levensverhalen en herinneringen een plek te blijven geven in onze samenleving. Want herinneringen zijn voor ons allemaal belangrijk. We zijn ermee verbonden. Iedereen vertelt elkaar verhalen. Ik zal altijd jouw verhaal blijven vertellen. Omdat jij nooit vergeten mag worden. Jij kleurt mijn bestaan en zorgt ervoor dat ik weet wie ik ben. Dat koester ik iedere dag. Jij hebt me normen en waarden meegeven die van onschatbare waarde zijn. Ik ben me er iedere dag van bewust dat een toekomst altijd onzeker is. Door mijn confrontatie met de keerzijde van liefde durf ik te leven. Van, voor en met jou. Door het leven bespreekbaar te maken vanuit pure kwetsbaarheid. Niet bezig zijn met dat alles er maar goed uit moet zien en alles succesvol moet zijn.

Liefde is er altijd.
Liefde heeft altijd bestaan.
Liefde veranderd door de eeuwen heen.
Liefde heeft de ene keer een andere betekenis dan de andere.
Liefde wordt soms helemaal vergeten en moet plaats maken voor het onmenselijke.
Maar liefde blijft ons verbinden.
Liefde blijft datgene wat we nooit mogen vergeten en moeten koesteren.

Lieve Jacques,

Hoe gek het misschien ook klinkt; ik voel en hoop dat jij een groot onderdeel bent van wie ik ben. Door jou weet ik liefde betekenis te geven in mijn leven. Ik zal jouw verhaal blijven omlijsten en delen. Ik hoop dat je trots op me bent en nu samen met mijn opa altijd dichtbij me blijft. Wat iedereen ook gelooft als het gaat om leven en dood; ik geloof dat ik een stukje van jou in mij draag.

Liefs,
Jasper